Bài viết hơi dài vì tâm huyết Trang dồn hết vào đây để minh oan một phần cho giáo dục mầm non Steiner, ba mẹ hãy dành 5 phút thực sự tĩnh lặng để đọc nha. 5 phút đó đủ để thay đổi toàn bộ góc nhìn của chúng ta về việc: Như thế nào mới là dạy con một cách thực tế.
Rất nhiều người hoài nghi: "Giáo dục Steiner sao mơ màng quá, đi học chỉ thấy ăn - ngủ - chơi, nhẹ nhàng giản dị vậy thì sao sau này thích nghi được với xã hội thực tế?"
Hôm nay, chúng ta hãy thử phân tích một cách hệ thống xem liệu sự thật có đúng như vậy không. Bởi nếu chỉ lướt qua phương pháp mà bỏ sót hai câu hỏi nền tảng sau đây, chúng ta sẽ mãi lạc trong sự mơ hồ. Hai câu hỏi cốt lõi đó là:
1. Bản chất con người là gì?
2. Đặc điểm phát triển của con người theo từng giai đoạn ra sao?
Giáo dục Steiner luôn đi từ GỐC đến NGỌN, từ Tổng quát đến Chi tiết. Không bao giờ đi ngược.
A. Bản chất con người: Một góc nhìn toàn diện, hệ thống
Để hiểu tại sao Steiner lại có những hoạt động như vậy, trước hết ta cần hiểu bản chất con người qua hai lăng kính:
Thứ nhất, Xét về Cấu trúc (4 phần):
-
Cơ thể vật lý (Thể Xác): Phần có thể thấy bằng mắt, tương tự thế giới khoáng vật (đất đá).
-
Thể sức sống (Etheric Body): Phần giúp cơ thể sống được, lớn lên và phục hồi, tương ứng thế giới thực vật. (Điều gì khiến một cái cây khác hòn đá? Đó chính là thể sức sống).
-
Thể Tình Cảm (Astral Body): Đời sống cảm xúc của vui, buồn, khao khát.., tương ứng thế giới động vật.
-
Cái Tôi (Ego)/Phần tinh thần: Khả năng tự nhận thức về bản thân mà CHỈ CÓ CON NGƯỜI MỚI CÓ. Nó giúp con người vượt lên bản năng để suy nghĩ, cân nhắc và kiến tạo cuộc đời mình.
Thứ hai, Xét về Chức năng (3 phần):
-
Hệ thần kinh - cảm giác: Gắn với tư duy, mang ý thức tỉnh táo.
-
Hệ nhịp điệu: Gắn với đời sống tình cảm, mang ý thức mơ màng.
-
Hệ trao đổi chất - tứ chi: Địa hạt của ý chí, mang ý thức ngủ (vận động vô thức).
Chúng ta có thể thấy 3 phần: Thân - Tâm - Trí tương ứng với 3 phần trên (Tư Duy - Tình Cảm - Ý Chí/Cơ thể).
B. Tiến trình phát triển: Nhịp điệu 7 năm
Giáo dục Steiner chia 21 năm đầu đời thành 3 giai đoạn lớn, mỗi giai đoạn nuôi dưỡng một phẩm chất riêng biệt:
🏠 0 - 7 tuổi (Mầm non)
Tập trung phát triển Cơ thể vật lý & Ý chí. Giá trị cốt lõi là THIỆN. Trẻ cần cảm nhận thế giới là nơi thiện lành để an tâm "đáp đất". Đây là lúc cần phải xây nền móng cho ngôi nhà thật vững chắc, sẵn sàng cho các giai đoạn phát triển về sau.
❤️ 7 - 14 tuổi (Tiểu học)
Phát triển Tâm hồn & Tình cảm. Giá trị cốt lõi là MỸ (Cái đẹp). Đây là lúc các con học thông qua nghệ thuật.
🔱 14 - 21 tuổi (Trung học)
Phát triển Tư duy. Giá trị cốt lõi là CHÂN (Sự thật). Đây là lúc khả năng phản biện khai mở để tìm kiếm bản chất vấn đề. Đây là giai đoạn của việc học tập, nghiên cứu chuyên sâu.
Chia như vậy không có nghĩa rằng mầm non thì không có nghệ thuật (tính Mỹ) và tư duy (tính Chân). Tất cả mọi cấp học ở giáo dục Steiner đều quan tâm tới sự phát triển hài hòa của cả 3 phần: Thân - Tâm - Trí này mà Trang sẽ phân tích ở một bài viết khác.
C. Giáo dục mầm non Steiner: Phần mơ hồ nhất và dễ bị hiểu sai nhất
Bây giờ chúng ta sẽ đi tuần tự từng bước để thấy chính tâm trí theo lối mòn mà thiếu đi sự quan sát công tâm đã đánh lừa chúng ta thế nào.
Trước khi đi vào phương pháp, chúng ta lại tiếp tục phải quay về câu hỏi gốc: Trẻ mầm non là gì và đặc điểm phát triển của các con ra sao?
Thực ra không cần phải là nhà giáo dục nghiên cứu cao siêu hay mấy chục năm kinh nghiệm mới nắm được mà ai ai trong chúng ta cũng có thể trả lời được câu hỏi này, bằng một cách đơn giản: QUAN SÁT.
Khi Trang tổ chức các buổi workshop và hỏi các ba mẹ: Theo ba mẹ, 100% trẻ mầm non trên thế giới, bất kể sắc tộc, giới tính, hoàn cảnh... đều học theo cách nào?
Không cần bàn cãi gì, 100% các ba mẹ trả lời: Bắt chước.
Đúng vậy, trẻ học thông qua bắt chước. Vậy vai trò của người lớn sẽ là gì?
Làm gương.
Đó là lý do tại sao dù chúng ta có phân tích, giảng giải, hay nói gì, làm gì đi chăng nữa thì cuối cùng, con cũng sẽ học từ chính con người thật của ta mà thôi. Con bắt chước từ lời nói, hành vi đến thái độ. Nên ngay cả dáng ngồi dáng đi, giọng nói, thói quen của ta, con cũng sao chép một cách vô thức và tự động. Khi ta vui khỏe và bình tĩnh, con bình an. Và ngược lại, khi ta mệt mỏi, bế tắc, cáu bẳn, con rối loạn lên hết.
Con không chỉ bắt chước ông bà, cha mẹ, cô dì chú bác anh chị em ruột mà còn bắt chước tất cả những người xung quanh mình - những ai mà con có dịp tiếp xúc như cô giáo, bạn của cha mẹ đến chơi nhà, bạn ở lớp, bạn hàng xóm và thậm chí là anh chị em/hàng xóm của bạn, người thân của bạn (thông qua việc tiếp xúc, chơi với bạn).
Đó là lý do tại sao chúng ta nói: Cần cả một ngôi làng nuôi dạy 1 đứa trẻ. Vì hãy thử tưởng tượng một mạng lưới chằng chịt và phức tạp đến thế nào khi nhìn vào bối cảnh sống và các tác động xung quanh 1 đứa trẻ.
Đó cũng là lý do tại sao việc dạy trẻ mầm non lại khó khăn, thử thách đến vậy, phải không ạ? Bởi vì ngay cả cha mẹ, cô giáo nỗ lực làm gương mà môi trường xung quanh con vẫn có những lời nói, hành vi cư xử không phù hợp thì cũng không thể nào ngăn được việc con bắt chước, rất nhanh. Và trong một lớp học, một trường học thì tốc độ bắt chước và lan truyền không khác gì hiệu ứng domino tốc độ cao, đôi khi rất khó kiểm soát.
Nhưng như thế vẫn là chưa đủ. Vì ngoài bắt chước, trẻ còn học qua 1 cách khác, đó là thông qua: Làm thật.
Làm thật nghĩa là làm thật, không phải là làm chơi chơi, làm cho có, làm vài lần cho vui rồi thôi.
Chúng ta thấy các con lúc nào cũng hăm hở và xoắn xuýt muốn được làm như người khác (đặc biệt là như anh chị/người lớn). Các con học bằng cả cơ thể của mình, mà không phải là phần tư duy logic (vốn dành cho trẻ sau 14 tuổi). Một lần nữa, chúng ta sẽ hiểu tại sao giải thích theo kiểu hàn lâm hoặc giải thích rườm rà, thậm chí giảng đạo... hoàn toàn không có tác dụng. Con cứ "dạ vâng" cho vừa lòng ta (cho đỡ phiền), nhưng rồi vẫn không làm và rồi ta nổi xung lên.
Không phải vì con lì lợm, không hợp tác, mà vì chúng ta hiểu sai cách học của các con và nhầm lẫn giai đoạn này với giai đoạn khác (cách xa đến cả... 7 năm). Thậm chí nhiều nơi bây giờ còn áp dụng cách dạy ở Đại học đem về cho trường mầm non. Thật khó hiểu!
Vậy tương ứng với đặc điểm thứ 2 này của trẻ mầm non, phương pháp giáo dục phù hợp và thực tế nhất là gì?
Chính là tạo môi trường để các con được làm, được tham gia vào đời sống THỰC. Không phải là làm chơi chơi hay làm mẫu một vài lần rồi thôi (theo kiểu cưỡi ngựa xem hoa), mà phải làm hàng ngày, hàng tuần, kéo dài từ năm này qua năm khác. Tạo thành các thói quen tốt trong suốt 7 năm này, để làm nền móng cho cả cuộc đời về sau.
Và tại sao lại là đời sống thực? Vì chúng ta muốn nuôi dưỡng những em bé thực tế. Hãy thử tưởng tượng trong cùng một thời điểm: Vào lúc 9 giờ sáng.
Có 2 em bé ở 2 môi trường khác nhau.
Em bé thứ nhất: đang ngồi trên ghế và nghe cô giảng (một cách rất sinh động thông qua video/hình ảnh trình chiếu) về chu trình sống của 1 cái cây. Và vì cả ngày gần như chỉ ở trong lớp, em không còn thời gian và không gian đâu để quan sát thiên nhiên. Từ năm này qua năm nọ cứ vậy.
Em bé thứ hai: đang ở nhà hay ở một trường mầm non Steiner chẳng hạn, đang ngồi nhìn cái cây hoặc lấy lá cây làm đồ chơi. Rồi sau vài tuần, vài tháng, cũng cái cây đó, em thấy lá dần đổi màu từ xanh sang ngả vàng. Thời gian trôi qua, một ngày nọ, khi em vừa cùng bạn ùa ra sân chơi thì em thấy lá nằm lã chã dưới mặt đất, nên em phải tìm cây khác để hái lá. Sau kỳ nghỉ Tết, khi quay trở lại trường, đi lại gần cái cây, em trông thấy một chồi non nhú lên, và cái lá ngày một lớn thêm, lớn thêm, giống như cái lá lần đầu em trông thấy. Và rồi em lại thấy nó lặp lại quá trình đó từ năm nay qua năm khác, như em cũng lớn lên từng ngày.
Không ai giảng giải gì cho em cả. Từ bên trong em có thôi thúc quan sát, tò mò và tự hỏi. Cánh cửa tri thức không khép lại bằng những kiến thức được đổ đầy mà được khơi ra từ trong chính em, trở thành một mạch nguồn dồi dào. Thay vì là những câu trả lời đóng chặt được ấn định từ người lớn thì từ đây, em bé này có những câu hỏi mang tính triết học: Tại sao?
Chúng ta cứ tìm cách "ấn định" kiến thức vào đứa trẻ trong khi không đủ kiên nhẫn để chờ câu hỏi, niềm khao khát khám phá được bật ra từ chính các con, rồi tới khi con lớn lên lại quay lại trách mắng: Sao con không tự suy nghĩ đi? Sao con không chủ động học mà cứ để ba mẹ phải nhắc nhở?
Giống như cái giếng, chưa kịp sẵn sàng chứa nước thì đã bị đổ đầy cát đá xi măng vào.
Không phải giáo dục mầm non Steiner không để ý đến việc phát triển tư duy và trí tuệ cho trẻ. Ngược lại, chính vì muốn bảo vệ tối đa trí tuệ, giáo dục mầm non Steiner mới tìm mọi cách để tránh "đổ bê tông" lên phần tư duy của các con. Và đó là lý do tại sao chúng tôi tìm mọi cách để không giao tiếp với các con theo cách kích thích trí óc quá sớm (khi chưa đúng thời điểm), nỗ lực dỡ bỏ tất cả những hòn đá tảng ngăn chặn sự khơi thông của dòng chảy sáng tạo có sẵn trong mỗi đứa trẻ.
Mỗi đứa trẻ vốn có sẵn niềm ham mê học hỏi, có sẵn ý chí và động lực tự thân, nhưng chính chúng ta đã liên tục đặt các hòn đá tảng cản trở trên hành trình đó của các con. Ở bài khác, Trang sẽ liệt kê các hòn đá cản trở đó là gì.
Chơi và Học: Chúng ta đã bị tâm trí "đánh lừa" như thế nào?
Hãy thử đặt một dấu ở giữa 2 từ: Chơi và Học.
- Chơi >< Học
- Chơi # Học
- Chơi và Học
- Hay Chơi = Học?
Trang e rằng chúng ta có khuynh hướng chọn 3 ý đầu tiên. Nhưng ở đây, một lần nữa, vì sự mặc định đó và thiếu đi sự quan sát công tâm và cẩn trọng đối với các con ở lứa tuổi mầm non, chúng ta lại mắc phải một cái bẫy của trí năng và tư duy cố định.
Chúng ta nghĩ rằng phải có người giảng, người nghe mới là học. Phải có giáo trình, bài giảng theo chủ đề mới là học. Nhưng chúng ta lại quên mất trẻ mầm non thì không phải là trẻ trung học phổ thông. Góc nhìn như vậy là hoàn toàn bó hẹp, nhầm lẫn và không công tâm với các con.
Hãy thử một lần bình tâm và ngồi quan sát các con để thấy các con muốn nói với chúng ta điều gì. Các con không chờ vào lớp mới học. Không chờ "có tiết" mới học. Không chờ có người dạy (giáo viên) mới học. Không cần những thứ gọi là học cụ bó hẹp trong một không gian của lớp học, mới học. Tất cả những thứ đó chỉ trở thành biên giới hạn chế, ngăn trở sự học bao la, vô tận của các con mà thôi.
Các con đang học từng giây từng phút thông qua những gì con nghe/con thấy/con cảm và con làm. Con thấm hút tất cả và xây dựng con người mình bằng chính tất cả những gì diễn ra xung quanh mình. Và tất cả mọi thứ xung quanh con, đều là "học cụ". Khi nhận thức được điều này, chúng ta sẽ ngay lập tức có sự ưu tiên và chọn lọc để "học cụ" và "người dạy" (các tấm gương) sao cho thật xứng đáng để con học.
3 câu hỏi để suy ngẫm
Riêng đối với giờ chơi tự do sáng tạo. Đây lại là một chủ đề khác cần bàn sâu và Trang sẽ viết thêm ở một bài khác. Nhưng để tạm kết chủ đề này, chúng ta hãy thử suy ngẫm về 3 câu hỏi sau:
1. Hãy phân biệt: Kiến Thức & Trí Tuệ?
2. Hãy phân biệt: Kỹ năng & Năng lực
3. Với thời đại AI sẽ ngày càng phát triển thì đâu mới là điều giúp một đứa trẻ sau này có thể phát triển và thích nghi tốt dù thế giới thay đổi ra sao?
Là Kiến thức hay Trí Tuệ? Là Năng lực hay Kỹ năng?
Hãy tạm gác hết tất cả kiến thức, quên hết mọi lý luận, kể cả bài viết này và dành thời gian lặng ngắm và quan sát con, rồi chúng ta sẽ biết ngay câu trả lời mà không cần sách vở hay chuyên gia nào cả.
Đứa trẻ chính là giáo án, là câu trả lời, không ở đâu xa.
Biết đâu được, sau khi quan sát, chúng ta mới hoảng hốt nhận ra: Cái mà ta tưởng là học, hóa ra chỉ là chơi; và cái mà ta gọi là chơi, mới chính là thực học.
Bình luận
Đang tải bình luận...